Konsep Teo-Estetika Teks Dharma Pawayangan Pada Pertunjukan Wayang Kulit Bali

I Dewa Ketut Wicaksana

Abstract


Tujuan jangka panjang penelitian ini adalah untuk memberikan penyadaran khususnya kepada dalang-dalang muda di Bali, bahwa penguasai Dharma Pawayangan sangatlah penting. Lontar Dharma Pawayangan adalah pustaka khusus yang isinya memuat petunjuk yang membimbing para dalang dalam melaksanakan dharma/kewajibannya sebagai dalang, serta `rambu-rambu` yang mengikat dalang untuk tidak menyimpang dari prinsip-prinsip ajaran agama Hindu dan etika. Teks lontar tersebut menyinggung hal-hal yang bersifat praktis/estetik, teologi, dan metafisik, yakni berkaitan langsung dengan pertunjukan wayang, dan aspek teologi Hindu yakni aspek satyam/kebenaran, siwam /kesucian, dan sundaram/ keindahan, serta metafisik, yakni memposisikan dalang dan wayang pada alam makrokosmos dan mikrokosmos (bhuwana agung lan bhuwana alit). Akhir-akhir ini ditemukan gejala di masyarakat Pedalangan, adanya kecendrungan untuk tidak memperhatikan lagi petunjuk-petunjuk Dharma Pawayangan. Adanya rasa enggan dihati mereka untuk mempelajari isi pustaka Dharma Pawayangan yang berbahasa Jawa Kuna (Kawi), bahasa Bali bahkan sebagian berbahasa Sanskerta dengan pengertian dan pemahaman yang sangat kompleks. Pengertian dan pemahaman akan Lontar Dharma Pawayangan di masa lampau kemudian teramati saat ini sungguh jauh berbeda, karena berbeda cara pandang serta model pembelajarannya. Orientasi dalang saat ini mempelajari pedalangan/pewayangan lebih ke hal-hal teknis, sehingga aspek teo-estetikanya terabaikan. Atas dasar penelitian dan penelusuran yang mendalam, diharapkan dapat membuka tabir rahasia dibalik arti dan maknanya, mengingat teks Dharma Pawayangan sarat dengan konsep teologis, estetik, filosofis, pendidikan dan nilai-nilai kemanusiaan, sangat potensial sebagai media informasi, edukasi, ritualisasi, hiburan serta pembinaan watak dan kepribadiaan. Penelitian ini mengambil lokasi di Bali, karena diyakini hampir semua dalang-dalang di Bali memiliki Lontar Dharma Pawayangan, termasuk juga di Museum Gedong Kirtya (Singaraja), Pusdok Provinsi Bali, dan Perpustakaan Perguruan Tinggi di Bali. Pada proses pengumpulan data, peneliti dibantu oleh mahasiswa Program Studi Seni Pedalangan, Fakultas Seni Pertunjukan, ISI Denpasar sebagai pencatat dan mengambil data foto. Teknik pengambilan data dilakukan dengan observasi, wawancara dan dokumentasi.Penelitian ini adalah penelitian kualitatif yang berada dalam wilayah ilmu agama dan seni/estetika. Hal ini sesuai dengan ide pokok penelitian, yaitu untuk mengungkap hal-hal tersembunyi yang tidak menjadi kepedulian, memampukan suatu kesadaran yang lebih kaya terhadap aktualitas teks Dharma Pawayangan melalui pencerahan ilmiah. Mengguna-kan paradigma kritis sebagai landasan berpikir dan hermeneutika sebagai teori kunci, bentuk kajian dilakukan dengan mengembangkan paradoks-paradoks penafsiran makna dan membuka ruang kesadaran baru dalam memahami gejala estetika religius. Paradigma hermeneutika merupakan tradisi intelektual yang mendasarkan diri pada sesuatu yang berada di balik sesuatu yang faktual, yang nyata atau yang terlihat. Pluralitas presfektif dalam memberi interpretasi/penafsiran pada gilirannya memberikan kekayaan makna dalam suatu karya sastra, akan menambah kualitas estetika, etika dan logika.

The long-term goal of this study is to provide awareness, especially to the young masterminds in Bali, that the Dharma Pawayangan master is very important. Lontar Dharma Pawayangan is a special literature whose contents contain guides that guide the dalangs in performing their dharma/dalang duties, as well as `signs' that bind the dalang not to deviate from the principles of the teachings of Hinduism and ethics. The lontar text deals with practical/aesthetic, theological, and metaphysical matters, which are directly related to wayang performances, related to aspects of Hindu theology of satyam/truth, siwam/sakura, and sundaram/beauty aspects. as well as metaphysical, ie positioning puppeteers and puppets on macrocosmic and microcosmic realms (bhuwana agung lan bhuwana alit). Recently found symptom in Pedalangan society, the tendency to pay no attention to the instructions of Dharma Pawayangan. The reluctance of their hearts to learn the contents of Dharma Pawayangan libraries that speak Old Javanese (Kawi), Balinese language even some speak Sanskrit with understanding and understanding is very complex. Understanding and understanding of Lontar Dharma Pawayangan in the past then observed at this time is very much different, because different way of view and model of learning. The current puppeteer's orientation is to learn puppetry more to technical matters, so the theo-aesthetic aspect is neglected. On the basis of deep research and investigation, it is hoped to unveil the secrets behind its meaning and meaning, since the Dharma Pawayangan text is loaded with theological, philosophical, educational and humanitarian meanings, potential for information, education, ritualization, entertainment and character building and personality. This research takes place in Bali, because it is believed that almost all dalang-dalang in Bali have Lontar Dharma Pawayangan, including also in Gedong Kirtya Museum (Singaraja), Pusdok Bali Province, and Library of Higher Education in Bali. In the process of collecting data, the researcher is assisted by students of Pedalangan Art Studies Program, Faculty of Performing Arts, ISI Denpasar as a recorder and taking photo data. Technique of data retrieval is done by observation, interview and documentation. This research is a qualitative research residing in the area of religion science and art/aesthetics. This is in accordance with the main idea of research, namely to reveal the hidden things that are not a concern, enabling a richer awareness of the actuality of Dharma Pawayangan text through scientific enlightenment. Using a critical paradigm as the basis for thinking and hermeneutics as a key theory, the form of study is done by developing the paradoxes of meaning interpretation and opening up a new awareness space in understanding religious aesthetic phenomena. The hermeneutic paradigm is an intellectual tradition that bases itself on something that is behind something factual, real or visible. The perspective plurality of interpretation in turn provides a wealth of meaning in a literary work, adding to the aesthetic, ethical and logical qualities.


Keywords


Teo-Estetika; Lontar Dharma Pawayangan; Wayang Kulit Bali

Full Text:

PDF

References


Hooykaas, C. 1973. Kama and Kala, Materials for the Study of Shadow Theatre in Bali, Verhandelingen Der Konikljke Nederlandse Akademi van weten-schappen, Afd. Leteerkunde Nieuwe Reeks, Deel 79 North, Holland Publishing Company-Amsterdam, London.

Listibiya Propinsi Bali. 1971. Keputusan Seminar Seni Sakral dan Profan Bidang Tari. Proyek Pemeliharaan dan Pengembangan Kebudayaan Daerah Bali, Tanggal 24-25 Maret 1971, Denpasar.

Rota, Ketut. 1992. “Dharma Pawayangan Wayang Kulit Bali, Studi Eksploratif tentang Identitas dan Fungsinya”, Laporan Penelitian, Sekolah Tinggi Seni Indonesia, Denpasar.

Rota, Ketut. 1994. “Pertunjukan Wayang Kulit Bali sebagai Sarana Pendidikan Budi Pekerti: Suatu Kajian Fenomenologis” (Pidato Pengukuhan Jabatan Guru Besar Tetap dalam Ilmu Pedalangan pada Sekolah Tinggi Seni Indonesia (STSI) Denpasar.

Suarka, I Nyoman. 2009. Telaah Sastra Kakawin, Sebuah Pengantar, Penerbit Pustaka Larasan, Jl. Tunggul Ametung IIIA/11B, Denpasar.

Sugriwa, I Gusti Bagus. 1963. Ilmu Pedalangan/Pewayangan, Diterbitkan oleh Konservatori Karawitan Indonesia, Denpasar, Bali.

__________________.1978.”Piagem Pedalangan/Dharma Pewayangan”, dalam Aneka Pewayangan Bali, Yayasan Pewayangan Daerah Bali, Denpasar,

Rujukan Lontar

Lontar Dharma Pawayangan, Koleksi Gedong Kirtya (Singaraja), nomor: No. IIIc 1151/17

Lontar Dharma Pawayangan, Koleksi Gedong Kirtya (Singaraja), nomor: IIIc/1610/24.

Lontar Dharma Pawayangan, koleksi Perpustakaan PascaSarjana (S3) IHDN Denpasar, No: 13. Kode. 025.01.22. 552762.000.2007/2.09.02.03.005.21, turunan dari lontar milik I Dewa Gede Catra (Amlapura, Karangasem)

Lontar Dharma Pawayangan.(TT). Koleksi Dalang I Dewa Gede Sasih, Banjar Geria Tengah, Desa Batununggul, Nusa Penida, Klungkung.

Lontar Dharma Pawayangan. (TT). Koleksi Dalang I Wayan Narta, Banjar Babakan, Desa Sukawati, Kecamatan Sukawati, Gianyar.

Lontar Dharma Pawayangan. (TT). Koleksi Dalang I Ketut Madra (Alm.), Banjar Babakan, Desa Sukawati, Kecamatan Sukawati, Gianyar.


Article metrics

Abstract views : 1057 | views : 107

Refbacks

  • There are currently no refbacks.




Creative Commons License
Segara Widya is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

hack forum forum hack hack forum recovery shell shell sitesi Mirror Zone Zone Mirror Zone Sitesi Defacer Mirror cisco nedir kiralık bahis siteleri instagram takipci hilesi instagram takipci hilesi bedava takipci hilesi instagram takipci satin al sosyal medya paneli smm bayi sistemi smm script satisi smm bayilik paneli Sosyal medya bayilik paneli

cami halısı cami halısı cami halıları Saflı Cami Halısı Yün Cami Halısı Duvardan Duvara Cami Halısı Akrilik Cami Halısı Polipropilen Cami Halısı Göbekli Cami Halısı Seccadeli Cami Halısı cami halısı cami halısı cami halıları Karo Halısı Otel Halısı Yün Cami Halısı Ofis Halısı Yurt Halısı Kurs Halısı Göbekli Cami Halısı Seccadeli Cami Halısı cami halısı cami halıları cami halısı cami halıları Saflı Cami Halısı Otel Halısı Yün Cami Halısı Akrilik Cami Halısı Polipropilen Cami Halısı Göbekli Cami Halısı Seccadeli Cami Halısı Cami Süpürgesi Cami Halısı Yün Cami Halısı Cami Halı Desenleri cami halısı fiyatları

palyaço kiralama balon süsleme masa sandalye kiralama şark köşesi şark odası yörük çadır katı meyve sıkacağı meyve sıkacağı düğün orkestrası düğün orkestrası istanbul no touch lazer viagra sipariş viagra fiyatı viagra fiyatları viagra siparişi viagra siparişleri cialis sipariş cialis fiyatı cialis fiyatları cialis siparişi cialis satış wso shell indoxploit shell
su kaçağı tespiti fatih su kaçağı tespiti kadıköy su kaçağı bulma beykoz su kaçağı bulma Sultanbeyli su kaçağı bulma gebze su kaçağı bulma Ataşehir su kaçağı bulma eyüp su kaçağı tespiti Beyoğlu Su Kaçağı bulma Güngören su kaçağı tespiti esenler su kaçağı tespiti kağıthane su kaçağı bulma beylikdüzü su kaçağı tespiti küçükçekmece su kaçağı tespiti Gaziosmanpaşa su kaçağı bulma Şişli Su Kaçağı bulma Sultangazi Su Kaçağı Tespiti su kaçağı tespiti Su Kaçağı bulma
Evden eve nakliyat İstanbul Evden Eve Nakliyat evden eve nakliyat istanbul nakliyat istanbul evden Eve nakliyat sancaktepe evden eve nakliyat tuzla evden eve nakliyat
evden eve nakliyatistanbul evden eve nakliyatistanbul nakliyat
istanbul Evden Eve NakliyatEvden Eve Nakliyatistanbul Antalya Evden Eve Nakliyat

Evden Eve Nakliyatistanbul Nakliyatistanbul Evden Eve Nakliyat
evden eve nakliyat Eşya Ambalajlama Ofis Taşımacılığı Şehir İçi Nakliyat Şehirler Arası Nakliyat Eşya Depolama Hizmeti

Evden Eve Nakliyat Ucuz evden eve nakliyat istanbul Evden Eve Nakliyat Evden Eve Nakliyat evden eve nakliyat istanbul evden eve nakliyat istanbul evden eve nakliyat İSTANBUL ASANSÖRLÜ NAKLİYAT Parça eşya taşımacılığı Ofis taşımacılığı Şehirler Arası nakliyat istanbul şehiriçi nakliyat Evden Eve Nakliyat evden eve nakliyat Eşya Depolama istanbul evden eve nakliyat Şehir İçi Nakliyat Şehirler Arası Nakliyat Ofis Taşımacılığı MNG Evden Eve Nakliyat istanbul Evden Eve Nakliyat Evden Eve Nakliyat Evden Eve Nakliyat Evden Eve Nakliyat istanbul evden eve nakliyat Eşya Depolama Ofis taşımacılığı Şehirler Arası nakliyat Şehir içi nakliyat Evden Eve Nakliyat istanbul evden eve nakliyat Eşya Depolama Ofis taşıma Evden Eve Nakliyat istanbul Evden Eve Nakliyat
paykasapaykasa bozumPaykasa Satın AlPaykasa Fiyatları
astropay astropay al astropay satın al astropay card astropay kart cashixir paykwik
ücretsiz hosting kurumsal hosting resseler hosting ucuz hosting sanal sunucu vds sanal sunucu vps
Ofis Taşımacılığı Okul Taşımacılığı Parça Eşya Taşıma Villa Taşımacılığı Arşiv Taşıma Çeyiz Taşıma Koli Taşıma Antika Taşımacılığı Beyaz Eşya Taşıma Depo Taşımacılığı Eşya Depolama Eşya Taşıma Elemanı Fuar Taşımacılığı Şehirlerarası Evden Eve Nakliyat Paletli Malzeme Taşımacılığı Fabrika Taşımacılığı Mobilya Taşımacılığı Makine Taşımacılığı Eşya Ambalajlama Ambar Nakliyat
Evden eve nakliyatEvden eve Taşımacılıkistanbul evden eve nakliyatistanbul evden eve nakliyeistanbul ev nakliyeKasko Sigortalı TaşımacılıkAsansörlü TaşımacılıkKağışdağı Evden Eve NakliyatKavacık Evden Eve NakliyatKüçükyalı Evden Eve NakliyatÇekmeköy Evden Eve Nakliyat istanbul asansörlü evden eve nakliyatKadıköy Evden Eve NakliyatYenidoğan Evden Eve NakliyatPendik Evden Eve NakliyatGöztepe Evden Eve NakliyatSamandıra Evden Eve NakliyatSancaktepe Evden Eve NakliyatTaşımacılık HizmetleriVilla TaşımacılığıNakliye ÜcretleriTaşıma Şirketleri İstanbul NakliyecilerNakliye FiyatlarıNakliye ŞirketleriNakliye Firmalarıİstanbul Ev TaşımaEv Taşıma Fiyatları